Türkçe
Giriş Kayıt Ol

Yıldız Nasıl Oluşur? Yıldızların Özellikleri Nelerdir?

tarihinde gönderildi - tarihinde güncellendi
Evrende bulunan en güçlü nesnelerin, insanoğlunun kafasını kaldırıp uzaya baktığı andan itibaren yüksek miktarda ısı ve ışık yayan güneşler olduğu düşünülmüştür. İnsanları gündüz yırtıcılardan ve diğer tehlikelerden koruyan ve bir anlamda yollarına ışık tutan güneşleri ilk tanrıları olarak benimsemesi çok doğal bir süreçti. Bizim güneşimiz gibi gözlemlenebilir evrende bulunan yüz milyarlarca güneş yaşamın varlığını tetikleyen ve kendi sistemlerine her zaman olmasa da denge ve huzur getiren küçüklü büyüklü sarı birer ateş topu olmaya devam edecekler mi ? Güneşin sonsuz bir enerjiyle döndüğünü ve bundan sonra da döneceğini düşünüyorsanız en az düz dünyacılar kadar yanılıyorsunuz demektir. Her güzel şeyin bir sonu olduğu gibi güneşlerin de birgün yakıtlarının tükenip ölmeden son bir galaktik şov yaptıklarını ve bunun sonucunda ortaya çıkan olguları gelin birlikte inceleyelim.

Güneş Nedir?

Güneş Nedir?
Güneşler hakkında ilgi çekici ve geçilmemesi gereken bilgiler vererek başlayalım ve konunun daha anlaşılır olmasını sağlayalım. Gelin uzayda süzülen bu nükleer reaktörlerin içine dalalım. Gerçekten içinie dalmaktan bahsetmiyoruz tabi, bu acı verici bir ölümle sonuçlanırdı. Kendi güneşinden sonra dünyamıza en yakın yıldız 4.22 ışık yılı uzaklıkta olan Proxima Centauri’dir. Bİr güneş ya da yıldız çok büyüktür, çok sıcaktır, çok parlak ve plazma adı verilen çok sıcak bir gazdan oluşan bir küredir. Bütün bu özelliklerini bir arada kendi yerçekimiyle tutabilen bir yapısı olduğunu da ekleyelim. Yıldızlar enerjilerini nükleer füzyonla birlikte kazanırlar. Bu olay yıldızların kalbi olan çekirdeklerinde gerçekleşmektedir. Füzyon, hidrojen yakarak helyum oluşmasını sağlar.

Yıldızların Ömrü Ne Kadar?

Yıldızların Ömrü Ne Kadar?
Yıldız ömrünün sonuna yaklaştığında helyumu daha ağır kimyasal elementlere çevirmeye başlar. Karbon ve oksijen gibi. Ve birçok özelliği de bu yolla değişmeye başlar. Bunlar, yıldızın rengi, boyutu, yoğunluğu, kütlesi olarak açıklanabilir.

Yıldızların bir ömrü vardır dedik evet ama bu süre bizim algımızın sınırlarını zorlayan sürelere eş değerdir. Ortalama bir yıldızın ömrü 1 milyar ila 10 milyar yıl arasına denk gelmektedir. Hatta bazı yıldızlar gözlemlenmiş evrenin yaşına yakın ömürlere sahiptir. Neredeyse 38 milyar yıl.

Yıldızların Özellikleri Nelerdir?

Yıldızların Özellikleri Nelerdir?
Yıldızlar formlarını nebulalardan almaktadır. Bunlar yüksek miktarda gaz bulunduran bölgelerdir. Yerçekimi her seferinde daha fazla gazı kendine çekmektedir. Nebulaların belirli bölgelerinde kalın gaz bulutları olarakta bilinen genç yıldızlar yani Protostar’lar oluşmaya başlamıştır bile. Merkezlerinde bir nükleer füzyon başlayarak, yavaş yavaş gelişme gösterirler. Yıldız artık ömrünün büyük bir kısmını geçireceği formuna yani ana sekans yıldız olma kategorisine ulaşmıştır.

İçinde bulunduğumuz sistemin yıldızı olan Güneş de bir ana sekans diğer adıyla ana dizi yıldızıdır. Ana dizi yıldızlar büyüklükleri, kütleleri ve parlaklıkları göz önüne alındığında farklılık gösterirler fakat kimyasal olarak aynı reaksiyonu gerçekleştirirler.

Tekrarlayalım ve hatırlayalım, bu yıldızların herbirinin çekirdeğinde hidrojen atomları helyuma dönüşür. Böylece yüksek miktarda enerji açığa çıkar. Ana dizi yıldızları formunu en iyi ve stabil tutan, değişikliğe en az açık yıldızlardır.

Cüce Yıldızları Nedir?

Cüce Yıldızları Nedir?
Bilinen ve yaygın bir diğer yıldız tipi, Kırmızı Cüce Yıldızlardır. Bunlar bizim güneşimizin yarısından daha az kütleye sahip, ve yakıtlarını çok yavaş harcayan yıldızlardır. Böylelikle diğer tip yıldızlara göre en uzun yaşam sürelerine sahiptirler. 100 milyarlarca yıldan bahsettiğimizi ekleyelim.

Kahverengi Cüce Yıldızlar, yıldızın nükleer füzyon oluşturabilecek kadar ısınamadığı durumlarda gerçekleşir. Aslında tam bir yıldız olma yolundaki hedefinde başarısız olmuş yıldızlardır. Ama bu durum onların gezegen oldukları anlamına da gelmez. Çünkü hala azda olsa parlaklık göstermekte ve ısı yaymaktadırlar.

Güneş'in Sarı Cüce Yıldızı Olduğunu Biliyor Muydunuz?

Güneş'in Sarı Cüce Yıldızı Olduğunu Biliyor Muydunuz?
Güneşimiz, sarı cüce yıldız sınıfına girmektedir. Bu tip yıldızlar hidrojen yakıtını bitirdiklerinde merkezleri küçülmeye bir anlamda çekmeye başlar. Isınır ve geri kalan kısmını dışarı doğru iter. Böylelikle yıldız kırmızı dev sınıfına girmiş olur.

Yıldız sınıflarından bahsederken eklemeden geçmeyelim, Süper Kırmızı Dev sınıfından bir yıldızı bizim güneşimizle yan yana koyarsak, güneşimiz küçük bir misket kadar gözükecektir. Bu durum 20 kat daha fazla kütle ve 1000 kat daha büyüklük anlamı taşır. Peki Hiper Kırmızı Devler ki VY Canis Majoris bunlara bir örnektir, bizim güneşimizin boyutundan 2000 kat daha büyük olabilirler.

Yıldızlar Ölürse Ne Olur?

Yıldızlar Ölürse Ne Olur?
Kırmızı cüce ve kırmızı dev sınıfına giren yıldızlar, bütün yakıtlarını harcadıklarında ve nükleer füzyon yavaşladığında ölmeye başlar. Asıl tanımlarıyla birlikte beyaz cüce yıldızlar olur ve gerçekte beyaz ışık yayarak yavaş yavaş siyah cüce yıldızlara dönüşerek karanlığa bürünürler.

Devasa yıldızlar olan Hiper ve Süper Devler yaşam süreleri oldukça kısıtlı güneşlerdir. Bu durum yakıtlarını kısa sürede harcayarak bitirmeleriyle açıklanır. Bu yıldızlar öldüklerinde çok büyük bir patlama olan süpernova yaratırlar ve önceki bölümlerimizde prensiplerine geniş bir biçimde değindiğimiz kara deliklere dönüşürler.

Yıldız Çeşitleri Nelerdir?

Yıldız Çeşitleri Nelerdir?
Anlaşılacağı gibi yıldızlar sınıflandırılırken renkleriyle ön plana çıkarlar. Sıcaklıklarına bağlı olarak, en soğuktan sıcağa doğru, kahverengi, kırmızı, turuncu, beyaz ve mavidirler. Kahverengi olanlar en soğuk, mavi olanlar ise en sıcak yıldızları temsil ederler. 

Yıldızlarla ilgili bilinen yanlışlardan biri atmosferlerinin olmadığı üzerinedir. Halbuki yıldızların daha katı olan tabakalarının üzerinde ince gaz tabakalarından oluşan atmosferleri mevcuttur. İşte bu gaz tabakaları güneşin iç kısmında bulunan ve yıldızın içeriğine bağlı olarak ortaya çıkan ışık kümelerine maruz kalır.Bu durum anlaşılmadan önce yıldızlar güçlerine ve hydrojen çizgilerine göre sıralandırılıyordu. En güçlüden en zayıfa doğru A, B, C vs. olarak isimlendirilmişlerdi. Fakat yeni bir yaklaşım 1901 yılında, bir Spektroskopist olan Annie Jump Cannon tarafından sunuldu. Bu yaklaşım yeni sınıflandırmaların çıkmasını ve eski olanların bir kısmının ortadan kalkmasını içeriyordu. Birkaç yıl sonra fizikçi Max Planck, fizikte çözülmesi çok zor olan bir duruma açıklık getirdi. Yıldızlar gibi ışık yayan objelerin renkleri aslında yaydıkları ısıya göre değişiklik gösteriyordu. Plancke yakın bir zamanda Bengalli Fizikçi Meghnad Saha başka bir zor problemi çözmüştü bile. Bu problem; atomların farklı ısı aralıklarında nasıl ışık yaydığıyla ilgiliydi.

Yeşil Yıldızları Neden Göremiyoruz?

Yeşil Yıldızları Neden Göremiyoruz?
20 yıl sonra astronom Cecelia Payne Gaposchkin bütün bu bilgileri bir araya getirmeyi başardı. Gaposchkin insanlığa, yıldızların görüntüsünün atmosferlerindeki ısıya ve elementlere bağlı olduğunu sonunda gösterebilmiştir. Bu gelişme astronomlar için önemli bir kilit taşını oluşturmaktadır.

Örneğin bu gerçekliğe ulaşılmadan önce yıldızlar, içerdiği elementler bakımından dünyanın yapısından çok farklı tutulmuyorlardı. Gaposchkin yıldızların yüksek miktarda hidrojen ve ikinci etken element olarak helyumun olduğunu dünyaya göstermiş oldu.Cannon tarafından ortaya atılan sınıflandırma ve Gaposchkin’in çözümü hala günümüzde yıldızların ısılarına göre kategorize edilmelerini ve isimlendirilmelerini sağlamaktadır.

Yıldızlar neredeyse gökkuşağının bütün renklerinde görülmektedirler. Önceden söylediğimiz gibi sıcak yıldızlar mavi, soğuk yıldızlar kırmızıdır. Fakat burada nedense yeşil yıldızlara hiç rastlanmamaktadır. Yoksa biz mi onları göremiyoruz? 

Evet. Kelimenin tam anlamıyla onları göremiyoruz.
Gözlerimizin renkleri seçme ve beynimizin bu renkleri algılaması burada farklı sonuçlar doğurmaktadır. Bir yıldız aslında ciddi oranda yeşil ışık yayabilir fakat bunu yaparken aynı zamanda kırmızı ışıkta yayar. Mavi ve turuncu da bunlara dahildir. Gözlerimiz bu renkleri ayrı bir biçimde değil bir bütün olarak görür ve algımızda bu yönde gelişir.

En başa dönersek bir yıldız aslında yeşil ışığı diğer bütün renklerden daha fazla yayar fakat biz bunu diğer renklerle karıştığı için beyaz olarak görürüz. Bunu nasıl mı biliyoruz? Güneşimizin görünümüne bir diğer adıyla spektrumuna bakarsanız, yeşil rengin baskın bir biçimde orada olduğunu görmüş olursunuz.

Güneş'i Neden Sarı Renkte Görüyoruz?

Güneş'i Neden Sarı Renkte Görüyoruz?
Güneşin renginin aslında sarı olduğunu düşünüyordunuz değil mi ? Güneşten dünyamıza gelen ışığın rengi aslında beyazdır. Fakat atmosferimizde bulunan nitrojen molekülleri,mavi yeşil ve mor gibi renkleri ayrıştırarak gökyüzüne saçar. Bu durum bize güneşin sarı bir filtreden geçmiş gibi görünmesini sağlar. Gökyüzünün bize mavi gözükmesi de bu yüzdendir.

Spektrum yöntemi bize yıldızlar hakkında çok önemli bilgiler sunmaktadır. Fakat bu bilgiyi bir de yıldızın size uzaklığıyla birleştirirseniz işte ortaya çıkan sonuçlar gerçekten şaşırtıcı olacaktır. Bir yıldızın parlaklığını bir teleskop vasıtasıyla ölçebilir ve uzaklığıyla ne kadar enerji taşıdığını hesaplayabilirsiniz. Astronomlar buna ingilizce ‘’luminosity’’ yani aydınlatma gücü demektedir. Işığın keskinliği ve solukluğu arasındaki ilişki uzaklık ve yakınlık ilişkisini de beraberinde getirir. Abartmadan şunu söyleyebiliriz ki, bu insanoğlunun yıldızları anlamadaki en önemli buluşu olmuştur.

Nötron Yıldızı Nedir?

Nötron Yıldızı Nedir?
Gelelim evrendeki bir diğer önemli fenomene, Nötron Yıldızlarına. Nötron Yıldızları büyük yıldızların yaşadığı süpernova patlamasının ardından çekirdeklerinde kalan kütlenin kendi içine çökmesiyle oluşur. Nötron yıldızları küçülen çapları nedeniyle çok hızlı dönerken elektromanyetik dalga atımları gönderdikleri için atarca ismiyle de bilinir.

Nötron yıldızlarının kütleleri çok büyük olmasına karşın düşük hacimli bir yapıları vardır. Kütlesi Güneşin yaklaşık 1.5 katı olan bir nötron yıldızını ele alırsak çapının sadece 10 km. civarında olduğunu söyleyebiliriz. Bu durum yoğunluğun ciddi biçimde yüksek olmasına neden olur. Bir şehir büyüklüğündeki bu nesneler özlerinde devasa birer atom çekirdeğidir.

Nötron Yıldızlarının Özelliği Nelerdir?

Nötron Yıldızlarının Özelliği Nelerdir?
Yapılan çoğu modelleme, nötron yıldızlarının neredeyse tamamen nötronlardan oluştuğunu öngörmektedir. Süpernova patlaması sırasında sıkışan çekirdek, atomdaki elektron ve protonu birbirleriyle birleşmeye zorlayarak nötron ortaya çıkarır. Elektron ve Proton arasında normalde bulunan devasa boşluk artık ortadan kalkmıştır, nötron yıldızının bu kadar sıkışık bir cisim olmasının sebebi işte tamda budur. Bu durum nötronların izin verdiği ölçüde olmaktadır, başka bir deyişle bellirli bir kütle limitinin üzerinde nötron yıldızına rastlanmamaktadır. 

Bir nötron yıldızını bir arada tutan kuvvet çekim kuvvetidir. Bu çekim yıldızı öyle sıkışık yapar ki, nötron yıldızının yoğunluğu nükleer maddeninkinden bile büyük olur. Kara deliklerin daha yoğun bir yapısı olduğu düşünülebilir fakat gerçekte kara deliklerin iç yapısını ve içeriğini bilmiyoruz çünkü şimdiye kadar olay ufkunun arkasını göremedik.
Katı kabuklara (ve hatta atmosfer ve okyanuslara) sahip Nötron Yıldızları atom çekirdeğindeki madde yoğunluğunun birkaç katına kadar ulaşabilmektedirler. Nötron yıldızından alınacak bir kum tanesi büyüklüğündeki örneğin 500.000 tondan daha ağır olacağı bilinmektedir.

Yıldızlar insanlık tarihinde çok önemli bir role sahiptirler. Dini pratiklerin önemli bölümlerini oluşturmaları bir yana dursun, yön bulma sanatları ve yıldız kümelerine bölünmeleriyle yüzlerce yıl bilime ışık tutmuş ve gizemli yapılarını korumayı sürdürmüştür. Eski dönem kaşifleri için haritaların oluşturulması için her zaman başvurulacak gökyüzünün danışmanları olmuşlardır. Gezegenimizde yaşamın kaynağı olan güneşimizin daha uzun yıllar ışıması ve yolumuzu aydınlatması dileğiyle.

Yıldızların Ötesinde Belgeseli. Yıldız Nedir? Özellikleri Nelerdir?

Türkiye'nin En Renkli Bilim Kanalı: Bilim101
Bunları da beğenebilirsiniz